Christiaan Fruneaux

Founding partner in Monnik

 

Door in foutje in de Weekly is de link naar 'De Blinde Vlek voor Cultuur' misplaatst.
Hier de juiste link:
De Blinde Vlek voor Cultuur

Wat als je niet meer erft van je ouders, omdat dit bij wet is verboden, maar wel elke maand een vast bedrag ‘erft’ van alle mensen in de samenleving die tot dan toe zijn overleden?

In het scenario wat we in deze White Paper verkennen is iedereen in de samenleving erfgenaam van een collectieve nalatenschap. Stel je bijvoorbeeld een trustfonds voor dat, aan de creditkant, elke maand aan iedere volwassene een bepaald bedrag uitkeert. Genoeg om van te leven. Maar dat, aan de debetkant, de enige begunstigde is van alle erfenissen in de samenleving. Al het verdiende vermogen stroomt in dit scenario, als de verdieners zijn overleden, terug naar dit gemeenschappelijke trustfonds dat het vervolgens weer herverdeeld onder de levenden. Alle levenden. Niet slechts een uitverkozen paar.

Zo’n maatschappelijk scenario zou als volgt kunnen werken: We voeren een Universeel Basisinkomen in die we vervolgens betalen met een 100% erfenisbelasting. Het zijn twee kleine aanpassingen aan bestaande mechanismes – erfenisbelasting bestaat en bestaat er ook zoiets als de bijstand – maar ze hebben potentieel grote gevolgen voor ons werkende leven, ons familieleven, ons sociale leven en ons wereldbeeld. (Uiteraard moeten deze twee maatregelen worden ingebed in een breder pakket, zoals een limiet op giften en een onbreekbaar grootboek waarin alle waarde en eigendom is verankerd. )

We hebben dit scenario de Circulaire Samenleving genoemd. De naam een verwijzing is naar het concept circulaire economie. Tijdens het maken van dit scenario viel het ons namelijk op dat we een gesloten kringloop van waarde voorstelden, gerelateerd aan de menselijke levensloop. Een soort cradle2cradle eigendomspropositie, zeg maar. Omdat de circulaire economie een verbeelding is van een duurzame economie waarin de biologische en technologische kringlopen gesloten zijn, en dus geen vervuiling, uitstoot en uitputting meer is, zou een gesloten financiële kringloop het concept van circulariteit niet alleen duurzaam maken maar ook inclusief. Wij hopen dat de Circulaire Samenleving, als scenario, dan ook een bijdrage kan leveren bij het denken over circulariteit. Vooral omdat wij van mening zijn dat duurzaamheid en gelijkwaardigheid twee kanten zijn van dezelfde munt.

Voor degenen die niet weten wat we bedoelen met een Universeel Basisinkomen, ook wel UBI genoemd, of een 100% erfenisbelasting: Een UBI is een gegarandeerde, onvoorwaardelijke, periodieke betaling van een som geld door de overheid aan alle burgers. Zie hier de wiki, hier een uitgebreide leeslijst over de merites van zo’n systeem en hier een update over de proef die ze ermee doen in Finland. Een 100% erfenisbelasting betekent dat de belasting op iemands nalatenschap even groot is als de betreffende nalatenschap, met als gevolg dat niemand meer kan erven.

De Circulaire Samenleving (vanaf nu afgekort met CS) is een interessant scenario. Het zal ongetwijfeld tegen wat dynastieke gevoeligheden aanlopen maar wij zijn er nu al van overtuigd dat het een verkenning waard is. Hier volgt puntsgewijs een korte verkenning van de mogelijke culturele en sociaaleconomische gevolgen van het maatschappelijk bespreken en/of invoeren van een universeel basisinkomen en een 100% erfenisbelasting:

1. De Nieuwe Meritocratie (Zonder Verliezers)

De basispremisse van de Circulaire Samenleving is (1) dat iedereen vermogend kan worden maar niemand arm en (2) dat je alleen vermogend kan worden door je eigen inzet. De twee grootste problemen met de hedendaagse verdeling van arm en rijk is dat er überhaupt arme mensen zijn en dat er geen egaal speelveld is. Armoede is namelijk een valkuil. Dit wordt opgelost in de CS.

Vandaag de dag komen de meeste vermogende mensen uit een vermogend gezin en de meeste arme mensen uit een arm gezin. Zowel rijkdom als armoede wordt dus in grote mate overgeërfd. Zo toont deze studie uit 2012 bijvoorbeeld aan dat de meeste rijkdom in Engeland tussen de generaties doorgeven wordt. Of, zoals de professoren Gregory Clark en Neil Cummins, de twee economen achter de studie, het samenvatten: “To those who have, more is given.” Nu is Engeland een notoire klassenmaatschappij maar ook hier, in Nederland, is de vermogensongelijkheid behoorlijk groot met een Gini van 0,894. Zie hier de cijfers van het CBS. Deze ongelijkheid wordt voor een groot deel doorgegeven van generatie op generatie.

De CS zou een meer meritocratische samenleving afdwingen waarin iedereen verdient naar inzet maar niemand achterblijft. Als je je tijd en je talenten wilt besteden aan zinnige maar economisch onrendabele zaken, zoals de opvoeding van de kinderen, dan zul je nooit in armoede vervallen. Bovendien zal het minst betaalde of het minst aantrekkelijke werk in de CS meer opleveren dan nu.

2. Van Start-Up naar Nutsbedrijf

De CS zal een compleet andere economische dynamiek opleveren. Het zal een cultuur zijn van ondernemers in plaats van werknemers. Loonarbeid, de sociale constructie uit de Industriële Revolutie, zal wegvallen en plaatsmaken voor een innovatieve en experimentele start-up-cultuur van bezield ondernemerschap. Het Universele Basisinkomen zal gaan functioneren als permanent startkapitaal. Mensen zullen geïnspireerd hun krachten bundelen, nieuwe bedrijven beginnen en innovatieve onderzoeken optuigen. Verminderde afhankelijkheid van banken, financiers en universitaire onderzoeksplekken zal een bonanza aan innovatieve nieuwe producten, doorbraken en technologieën opleveren. Velen zullen falen, een ervaring wijzer zijn, en een nieuwe fascinatie najagen.

De levensloop van bedrijven zal nog korter en sneller worden. Als start-ups succesvol zijn, volwassen worden, institutionaliseren en langzaam maar zeker onderdeel worden van het economische weefsel zullen de aandelen, na de dood van hun oprichters, langzaam worden geërfd door de samenleving. Het bedrijf zal dus stapje voor stapje veranderen in een nutsbedrijf. Maar veel succesvolle start-up ondernemers zullen er voor kiezen om hun bedrijf eerder te verkopen (aan zo’n institutionele nuts). Verslaafd aan het ondernemerschap zullen ze de opwinding van het prille ondernemerschap verkiezen boven de bureaucratische mores van een groot bedrijf.

3. Einde Loonarbeid & Bullshit Jobs

Zoals gezegd zal loonarbeid plaats maken voor ondernemerschap. In de CS zal iedereen per default een ondernemer zijn. Loonarbeid en uitzendwerk zullen verdwijnen. Sommige ondernemers willen flexibiliteit en andere ondernemers zijn bereid om daar naar te cateren – voor een prijs. Want wie krijg je nog zo gek om voor een schijntje 12 uur lang in een snelwegrestaurant friet te laten bakken als mensen sowieso economisch veilig zijn door hun basisinkomen? Hoe zwaarder, saaier, geestdodend en nuttelozer het werk, hoe meer mensen betaald willen krijgen om het te doen.

De verschuivende onderhandelingspositie tussen de aanbieders van werk en de aannemers van werk zal een enorme verschuiving betekenen in de economische orde. Ook schoonmakers, nachtportiers, hamburgerbakkers, kantoorclonen, ordepikkers, tulpenkoppers en fietskoeriers zullen gecompenseerd willen worden voor de tijd en energie die ze geven. Ze kunnen het zich immers veroorloven om het werk niet te doen. Aan de andere kant zullen de hoge arbeidskosten technologische innovatie stimuleren, wat ervoor zal zorgen dat deze baantjes zo snel mogelijk zullen worden geautomatiseerd. Waar wellicht niemand rouwig om gaat zijn. De hogere arbeidskosten betekent uiteraard ook hogere prijzen, of lagere winsten, of beiden. Maar misschien is een Big Mac van €11,- eigenlijk alleen maar een goed iets.

4. Van ‘Ik Heb’ naar ‘Ik Ben’

Eén van de meest gehoorde argumenten tegen het basisinkomen is dat mensen geen prikkel meer voelen om van de bank te komen. Dit argument wordt overigens ook gebruikt vanuit liberale hoek tegen het toestaan van erfenissen. Het argument is gebaseerd op een misvatting. Het idee achter het argument is dat mensen gemotiveerd worden door materieel gewin. Maar mensen worden niet gemotiveerd door materiaal gewin. Mensen worden gemotiveerd door sociale status. Ze willen indruk maken op hun medemens. En in onze Moderne samenleving is de dominante criteria voor sociale status het kapitalistische ‘Ik Heb’. In andere samenlevingen, waar sociale status niet is gebaseerd op ‘Ik Heb’, komen mensen voor iets heel anders uit hun bed. Zolang ze maar denken dat ze er punten mee scoren.

Het Kapitalistische ‘Ik Heb’ is bovendien niet het enige criteria voor sociale status in onze samenleving. Zo is er ook het Romantische ‘Ik Ben’. En dit criterium is sinds de Tweede Wereldoorlog flink in opmars. Sinds de opkomst van de verzorgingsstaat is maatschappelijke, emotionele en spirituele zelfontwikkeling een groot thema geworden. Mensen zijn op zoek naar betekenisgeving. Naar verbinding in het jachtige, gefragmenteerde bestaan. Denk aan de opkomst van de jeugdsubculturen sinds de jaren zestig of aan de groeiende populariteit van zelfhulpboeken. In de CS zal ‘Ik Ben’ ‘Ik Heb’ definitief vervangen als het dominante criterium voor sociale status. In een samenleving waarin iedereen zich economisch veilig voelt is ‘conspicious consumption’ verworden tot een hol gebaar. De Homo Economicus zal moeten wijken voor de Homo Romanticus. Goed voor het milieu ook.

5. Master of Craft (en het einde van de diploma democratie)

De start-up cultuur geldt niet alleen voor mensen met een talent voor abstracte concepten. Het geldt ook voor hen die met een meer tactiele intelligentie zijn uitgerust. De mensen die nu massaal het VMBO worden ingejaagd omdat de huidige samenleving steeds minder behoefte heeft aan ambachtelijkheid en rauwe spierkracht. Deze mensen hebben door het Universele Basisinkomen opeens de optie om meesterschap na te streven in een ambacht naar keuze. Ze hoeven niet meer een schamel loon na te jagen. Ook zij kunnen investeren in nieuwe kennis, ervaringen, designstijlen en innovatieve technieken. (Iets wat mooi wordt beschreven in Richard Sennet’s ‘De Ambachtsman’.)

Door de opkomst van de Homo Romanticus (zie punt 4) zit bovendien de vraag naar eerlijke, authentieke en ambachtelijke producten in de lift. In de CS willen mensen liever een kast die is gemaakt door de lokale meester timmerman (die altijd zo vriendelijk zwaait als je langs zijn werkplaats loopt) dan een karakterloze bouten-en-moeren-kast van de Ikea. Mensen willen producten met een verhaal en laat dat nou precies zijn wat de ambachtsman ze geeft. Of het nou een meesterlijk gesmeed hek is, een meesterlijk ontworpen jurk of een meesterlijk gemaakte armband. De meester ambachtsman is terug. (Vooral omdat de CS wat sentimentele uitzonderingen kent op de erfenisbelasting – zoals emotioneel beladen meubelen, kleding, boeken, kunstwerken of sieraden. Mits je deze goederen niet verkoopt uiteraard, want dan komt de belasting toch weer 100% om de hoek kijken )

In de CS wordt de Master of Craft een officiële titel gelijkwaardig aan de Master of Science en de Master of Arts. De tactiele, cognitieve  en creatieve intelligenties zullen in de CS opnieuw gelijkwaardig zijn. De onzichtbare segregatie tussen de belevingswerelden van de hoog- en laagopgeleiden zal tot het verleden behoren. De diplomademocratie zal zich langzaam oplossen. Mensen zullen elkaar weer vinden op feestjes, op scholen, in vriendschappen en in de liefde.

6. De Doden Betalen voor de Levenden.

In een CS tellen de levenden en niet de doden. Het is dan ook een breed gedragen culturele waarheid dat het beter is om te innen van diegenen die het niet meer nodig hebben. Als de 100% erfenisbelasting alle toegevoegde en bestaande waarde uiteindelijk laat terugvloeien in de gemeenschap dan kan de belasting op andere verdiensten flink worden verminderd, en misschien zelfs worden afgeschaft. (Vooral omdat in de CS flink belasting wordt geheven op consumptie en vervuiling.) De doden betalen dus voor levenden – en nu voor alle levenden in plaats van slechts een paar. Dus niet alleen ontvangen de levenden, zeg elke maand, een toelage, ook hoeven ze weinig of geen inkomstenbelasting te betalen over hun verdere inkomsten. Het is dus een win-win voor de levenden.

7. Veiligheid & Recht op Ruimte

Doordat iedereen een Universeel Basisinkomen krijgt en zich economisch veilig voelt, en doordat de Homo Romanticus de Homo Economicus heeft vervangen als dominant criterium voor sociale status, is de criminaliteit flink afgenomen. De samenleving wordt steeds gelijkwaardiger, en daarmee ook veiliger, en dit heeft effect op de ruimtelijke ordening.

Omdat na iemands overlijden de gemeenschap in het bezit komt van zijn of haar onroerend goed portefeuille heeft het veel instrumenten in handen om een toegankelijke en betaalbare woningmarkt te creëren. De startersmarkt is bovendien redelijk overzichtelijk en voorspelbaar. Iedereen begint immers met een Universeel Basisinkomen. In de CS zijn dus veel instrumenten voorhanden om gemengde gemeenschappen te creëren en ruimtelijke segregatie tegen te gaan.

De trend richting diverse en gemengde gemeenschappen zal verder worden versterkt omdat de 100% erfenisbelasting de poel met geld waarmee onroerend goed kan worden gekocht kleiner zal maken. Mensen zullen bovendien eerder geneigd zijn te investeren in spannende nieuwe ondernemingen of onderzoeken dan in saaie bakstenen. Ook omdat het wonen in stadspaleizen bij de Homo Romanticus eerder afkeur en wansmaak oproept dan afgunst en bewondering. Wie durft er nog op je feestje te komen als je huis een geotag van sociale schaamte is?

8. Het Postindustriële Politieke Landschap

De Circulaire Samenleving is zowel liberaal als sociaal. Het verenigd het beste uit beide intellectuele tradities met elkaar. Het zal een stimulans zijn voor maatschappelijke innovatie en individuele vrijheid, de kapstokjes van het liberalisme, maar ook economische veiligheid bieden en het actief samenleven bevorderen, de belangrijkste doelen van het socialisme. (En mocht actief samenleven en individuele vrijheid tegenstrijdig klinken, denk dan aan het bekende adagium ‘je kan pas van een ander houden, als je van jezelf kan houden’.)

In de CS begint iedereen aan het leven met gelijke kansen. Maar zonder dat dit betekent dat de vrijheid en ontwikkeling van het individu aan banden zal worden gelegd. Er is geen collectieve dwang en er zijn geen mensvijandige, vastlopende bureaucratieën. De CS is zowel gelijkwaardiger als nieuwsgieriger, vrijer, avontuurlijker en innovatiever.

Doordat het beste van het liberalisme en het socialisme wordt verenigd in de CS opent zich een ruimte waarin een nieuw politiek discours zich zou kunnen ontwikkelen. Eindelijk kunnen we de politieke erfenis van de Industriële Revolutie (link, rechts, individu, collectief; blabla) achter ons laten en kunnen we ons politiek bezig houden met een nieuwe tijd, vol nieuwe ecologische, biotechnische en digitale uitdagingen (en wonderen). Er zal een postindustrieel politiek landschap ontstaat. Een nieuwe politieke emancipatiegolf die de lelijke xenofobische angel uit de hedendaagse populistische ontwrichting haalt.

Dat het bekritiseren van erfenissen niet nieuw is en zowel vanuit linkse als rechtse hoek kwam, wordt geïllustreerd door de citaten van de twee presidentiële Roosevelt’s:

“The transmission from generation to generation of vast fortunes by will, inheritance or gift is not consistent with the ideals and sentiments of the American people.”

— Franklin Delano Roosevelt (Dem.)

“The passing of vast fortunes from one generation to the next will not only undermine the recipients but is also to great and genuine detriment to the community at large.”

— Theodore Roosevelt (Rep.)

9. Robotproof

De laatste decennia is de onderhandelingspositie van werkgevers ten opzichte van werknemers steeds beter geworden. Dit komt door globalisering (als jij het niet wil doen voor deze prijs dan doet iemand anders het wel voor minder), technologische innovatie (wat jij kan, kan deze algoritme beter) en een totale herseninfarct in de progressieve politiek (sinds de val van de muur kan ik niet meer creatief nadenken).

De komende jaren zal de onderhandelingspositie van de werknemers nog verder afkalven door de opkomst van geavanceerde robotica, kunstmatige intelligentie en allerlei andere digitale wonderen. Dat wil zeggen, als we niet overschakelen naar een CS. Robots en AI’s zijn namelijk kapitaalgoederen en aangezien deze steeds meer werk kunnen verrichten krijgen kapitaaleigenaren steeds meer macht. Macht die ze weer doorgeven aan hun kinderen. Je krijgt dus een nieuwe feodale elite met robotclones als lijfeigenen. De rest van de mensheid wordt overbodig en zakt weg in een parallelle samenleving.

Zo niet in de CS. In de CS zijn we dol op robots omdat we (1) een basisinkomen hebben en (2) weten dat de samenleving straks alle robots gaat erven en (3) toch niet in loondienst willen (of kunnen) en druk zijn met het vormgeven van de eigen levensloop. Een leven lang leren – nu al het klassieke non-antwoord op robotisering – is in de CS opeens iets heel leuks en natuurlijks omdat je levensonderhoud er niet van afhankelijk is en omdat niemand, behalve jijzelf, het tempo bepaalt. Eigenlijk zijn robots alleen maar welkom want hoe meer ze produceren hoe hoger het universeel basisinkomen wordt. (Hier laten we je zelf even over nadenken )

10. De Terugkeer van het Gezin

De moderniteit is een groeisamenleving. De afgelopen 600 jaar stonden in het teken van constante demografische, economische en stedelijke groei, een fascinatie voor persoonlijke groei en de groei van toegepaste en theoretische kennis. Deze groei zorgde onder andere voor een continue generatiekloof. Elke generatie groeide op in een wezenlijk andere wereld. Met andere manier van werken, wonen en leven. En dit leidt tot nogal wat familiare spanningen. Werd praktisch kennis en vaardigheden vroeger overgeheveld van volwassenen naar kinderen, tegenwoordig is het vaker andersom. Het enige wat ouders hun kinderen nu nog kunnen meegeven is emotionele vaardigheden – en laat dat nu precies zijn waar de meeste mensen het minst goed in zijn.

In de CS hoeven kinderen niet meer in de voetsporen van hun ouders te stappen, of de fouten van hun ouders goed te maken, want met het verdwijnen van de financiële erfenis ontstaat de vrijheid om de eigen levensloop vorm te geven. Kinderen zijn nu alleen nog slaaf van hun eigen fascinaties en talenten. (En mocht je nou geen van beiden hebben dan ben je werkelijk een vrij mens.) In de CS is het gezin dus bevrijd van misplaatste verwachtingen en dit zal de liefde goed doen.   

Een ander punt is dat ouders ervoor kunnen kiezen om een aantal jaar voor de kinderen te zorgen zonder zich zorgen te maken dat er geen luiers of babyvoeding gekocht kan worden. Het basisinkomen bevrijd de vader of moeder die wat minder wil werken en wat meer wil opvoeden (wat ook hard en nuttig werk is). Tegenwoordig hebben veel jonge ouders amper nog de tijd om hun kind naar school te brengen, laat staan dat ze even de tijd kunnen nemen om het huis te schoonmaken, kleren te wassen of boodschappen te doen. De economische vrijheid om te kiezen voor het gezin zal het gezinsleven (in de meeste gevallen) goed doen. Sowieso is minder stress al dikke winst.

Weekly

Our weekly future briefings allow you to train the temporal lobe, flex the speculative muscle and lead, create and perform with insight and foresight. In the weekly future briefings we analyze the zeitgeist, identify emerging societal trends, discuss scientific and technological breakthroughs and explore their impact with plausible future scenarios.