Christiaan Fruneaux

Founding partner in Monnik

De toekomst is, vaker dan niet, een technologische verbeelding. Hoewel in veel sciencefiction en toekomstvisies de toekomst behoorlijk vreemd kan uitpakken blijft één aspect consequent hetzelfde, en dat zijn wijzelf. De toekomst zit vaak vol mensen waarin wij onszelf kunnen herkennen. Ongeacht de technologische, economische en/of politieke context waarin het sciencefiction verhaal, of de toekomstvisie, zich afspeelt, lijkt de toekomst te worden bevolkt door mensen die denken en doen zoals wijzelf.

Denk bijvoorbeeld aan The Jetsons, die animatieserie uit de jaren zestig. The Jetsons waren een vrolijke familie die leefde in het ruimtevaarttijdperk. Ze woonden tussen de wolken, vlogen rond in vliegende schotels, hadden een huishoudrobot (Rosie) en een buitenaards wezen als huisdier (Orbitty). Maar behalve deze verschillen was er eigenlijk niets vreemds aan de Jetsons. Ze waren in alles een typische jaren zestig familie uit de Amerikaanse buitenwijken. Zo’n beetje alles was veranderd behalve de normen en waarden, die waren blijven hangen in de tweede helft van de 20ste eeuw. (Hetzelfde gaat overigens op voor hun prehistorische tegenhangers, The Flintstones. Die leefden vergelijkbare levens als de Jetsons maar dan tussen de dino’s.)

Nu was The Jetsons een komisch bedoelde animatieserie. Maar ook in andere sciencefiction en toekomstverhalen is het niet heel anders. In Star Wars, dat zich lang geleden afspeelt in een sterrenstelsel hier ver vandaan, zijn de mensen nog verdacht inleefbaar. De oorzaak ligt uiteraard voor de hand: Als we ons niet emotioneel kunnen verplaatsen in de hoofdpersonen kunnen we ons maar moeilijk laten meevoeren door een verhaal. Blijkbaar zijn cultuurverschillen een grote barrière voor empathie en inzicht.

Iedereen die wel eens is gemigreerd en een cultuurschok [Wikipedia] heeft meegemaakt kan dit waarschijnlijk beamen. Voordat je comfortabel kan wegzakken in de culturele logica van de ander (als je dat al lukt) moet je eerst je vertrouwde gewoonten en denkbeelden loslaten, of in ieder geval kunnen relativeren. Een proces wat vaak wordt ervaren als een desoriënterende emotionele achtbaan. Waarin hard wordt onderhandeld (met jezelf) over wie je was, wie je bent en wie je misschien gaat worden. Het is verrijkend als je er eenmaal doorheen bent. Maar het is geen pretje als je er in zit.

Net zoals een vis pas weet dat hij in water zwemt als hij er uit is, weten mensen pas dat ze handelen, denken en voelen binnen een bepaald cultureel kader op het moment dat ze deze verlaten. Dit noemen we de blinde vlek voor cultuur. Velen onder ons ervaren culturele kaders bijna als natuurwetten. Het is bijna onvoorstelbaar dat mensen zich anders zouden kunnen gedragen. (Als ze dit wel doen is het vaak vervreemdend of zelfs bedreigend.)

Deze blinde vlek voor cultuur is problematisch voor ons vermogen om op een zinnige manier met de toekomst om te gaan. Want boven alles is de toekomst, zoals het verleden, namelijk een andere cultuur. Met het stromen van de tijd veranderen de manieren waarop wij ons verhouden tot onszelf en de wereld om ons heen. Dit is in elke cultuur het geval. In de moderniteit is dit alleen nog veel meer aan de hand. Je zou zelfs kunnen zeggen dat de generatiekloof een definiërende ervaring is van de moderniteit. In de moderniteit groeit elke generatie namelijk op in een andere wereld.

Als iets de vroegmoderne en moderne wereld kenmerkt dan is dat constante groei: Economische groei; demografische groei; stedelijke groei; de groei van theoretische en toegepaste kennis; en een culturele nadruk op persoonlijke groei. Bijna alle statistieken van de laatste zeshonderd jaar hebben dezelfde vorm: de hockeystick – het symbool van exponentiële groei. En omdat groei niets anders is dan verandering, is tijdelijkheid het kenmerk van onze wereld. Baudelaire (1821-1867), de Franse dichter en criticus die de term moderniteit heeft bedacht, beschreef hiermee ook de vluchtige en weinig beklijvende ervaring van het leven in een stedelijke metropool.

Dit onvermogen om voorbij onze huidige mores te kijken heeft onder andere als gevolg dat de meeste toekomstverbeeldingen technologische fantasieën zijn, vol wonderen en handige snufjes. Ze zeggen niets over hoe al die handige snufjes onze manier van denken en doen gaan veranderen, zoals sociale media dat bijvoorbeeld doen. Of hoe deze snufjes het wereldbeeld van onze kinderen, die ermee opgroeien, gaan vormen. En hoe dit wereldbeeld bepaalt welke snufjes zij zullen gaan ontwikkelen.

De toekomst is vaak een schraal eendimensionaal landschap.

Het doet denken aan de beroemde uitspraak van Fredric Jameson; “It has become easier to imagine the end of the world than the end of capitalism’. Met andere woorden: we vinden apocalyptische zombiefilms vaak geloofwaardiger dan een verhaal dat de samenleving potentieel eerlijker en gelijkwaardiger maakt. Volgens Jameson lijden we met zijn allen aan een collectief gebrek aan maatschappelijke verbeelding. (Wat dat betreft krijgt Francis Fukuyama, met zijn ‘End of History’, toch nog een beetje gelijk.)

Vanuit De Blinde Vlek van Cultuur bekeken is dit gebrek aan verbeelding niet zo vreemd. Kapitalisme is namelijk  een cultureel paradigma – een per land en individu variabele collectie van elkaar versterkende mensbeelden, denkramen, machtsstructuren, juridische kaders, schoolsystemen, enzovoort, enzovoort. En culturele paradigma’s zijn, zoals cultuurschok bewijst, gevangenissen voor de verbeelding. Zoals gezegd kunnen we ons makkelijker voorstellen dat we de wetten der natuur breken of buigen – denk aan alle superheldenfilms – dan dat aan onze mensenwetten morrelen.

We kunnen ons daarom makkelijker een duurzame toekomst voorstellen, want dat is voornamelijk een technologische verbeelding (denk: windmolens, batterijen en zonnecellen), dan een sociaal inclusieve toekomst, want dat betekent morrelen aan de culturele status-quo.

Wij zijn ervan overtuigd dat futurologie zich moet gaan toeleggen op het inleefbaar maken van culture verandering. Op dit moment ontgroeien we niet alleen de planeet maar ook de sociale cohesie in de samenleving. Denk bijvoorbeeld aan de diplomademocratie [Socialevraagstukken.nl], het groeiende precariaat [Wikipedia], het gebrek aan onderling politiek vertrouwen en het populisme, en de waanzinnige ongelijkheid in vermogen [The Guardian]. Deze problemen kunnen we niet oplossen met technologie. Het vereist een culturele verschuiving.

Een laatste voorbeeld om dit punt te illustreren:

In 1972 gaf de Club van Rome het beroemde rapport ‘The Limits to Growth’ uit. In dit rapport waarschuwden de wetenschappers dat onze samenleving niet eeuwig kon doorgroeien. De planeet aarde is immers maar zo groot. Het rapport is gebaseerd op een computermodel genaamd de World3 model. Alle kwantitatieve waarden die ze op dat moment konden vinden over de wereldeconomie hadden ze opgenomen in dit model, zoals bekende grondstofvoorraden en de demografische groei. Het model berekende dat rond 2025 het einde van de groei zou worden bereikt. Dan zou de maximale draagkracht van de aarde zijn bereikt. Wat het model alleen niet kon berekenen was hoe een postgroei samenleving er uit ging zien. Een postgroei samenleving zou namelijk gebaseerd moeten zijn op andere culturele logica’s dan de onze. Culturele logica’s die er nog niet zijn. Die we nog moeten ontwikkelen, en die dus niet kwantitatief konden worden berekend door het World3 model.

De toekomst kan dus niet gemeten, berekend, gescand of met sondes verkend worden. Het is intrinsiek subjectief en cultureel. Toekomstdenken gaat wat ons betreft over het signaleren, verbeelden EN bedenken van nieuwe verhalen, praktijken, mensbeelden en paradigma’s. Dit is waar Monnik voor staat. Dit is wat wij proberen te doen met ons werk aan het World Tree Model. En met het verkennen van scenario’s zoals de Circulaire Samenleving.

Tot de volgende week,

Christiaan Fruneaux

Workshop Future-Proof Organizing

Hoe ziet de wereld er over 50 jaar uit? Wat is de impact van zelfrijdende auto’s, blockchain of industry 4.0? De Workshop Future-Proof Organizing is een deep dive in de toekomst, en geeft inzicht in actuele technologische en maatschappelijke ontwikkelingen cruciaal is om keuzes te kunnen maken voor de toekomst.

Het World Tree Model

Het World Tree Model(WTM) is ons voornaamste onderzoeksmodel en methode. Het is een herinterpretatie van de Vroegmoderne en Moderne tijd als een groeisamenleving. Het WTM modeleerd de culturele en technologische krachten die de moderne Westerse samenleving motiveren en voortstuwen. Het model stelt Monnik in staat om dit krachtenveld te extrapoleren, en hiermee plausibele en holistische toekomstscenario's te creëren.

Weekly

Our weekly future briefings allow you to train the temporal lobe, flex the speculative muscle and lead, create and perform with insight and foresight. In the weekly future briefings we analyze the zeitgeist, identify emerging societal trends, discuss scientific and technological breakthroughs and explore their impact with plausible future scenarios.